Smári McCarthy

Building social, political and technical infrastucture


Þegar maður er ráðinn í vinnu og manni er sagt að vinna eitthvað verkefni, þá hættir maður ekki bara að vinna verkefnið þegar manni mislíkar það. Jafnvel þótt framkvæmdarstjórinn er rekinn og nýr ráðinn í hanns stað. Maður heldur áfram að vinna verkefnið þangað til að nýji framkvæmdarstjórinn segir manni að hætta því.

Það ríkja margir misskilningar á Íslandi um hvar valdið liggur, en ansi margir, þar með talið forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar, virðast halda að valdið liggi hjá ríkisstjórninni. Það er ekki tilfellið. Það er þingræði.

Ef til vill er Ísland þingbundið lýðræðisríki að nafninu til, en ríkisstjórnarbundið þingræðisríki í reynd. Formlega er það þingið sem er í framkvæmdarstjórastöðunni, þótt ríkisstjórnin sé framkvæmdaraðilinn.

Eftir síðustu þingkosningar setti Gunnar Bragi Sveinsson, nýráðinn framkvæmdaraðili fyrir hönd Alþingis, Evrópusambandsviðræður á ís. Að eigin frumkvæði. Án þess að spyrja yfirmann sinn. Án þess að hafa fyrir því heimild eða umboð.

Samkvæmt skipuriti á Gunnar Bragi ekki að gera slíkt. Hann á að hlýða tilskipun þingsins. Þótt honum mislíki hana.

Ef hann getur ekki unnnið vinnuna sína á hann að segja af sér.

Sé hann á þeirri skoðun að það eigi ekki að vinna þessa vinnu getur hann spurt þingið hvort hann megi hætta. Þingið á svo auðvitað að spyrja sína (væntu) yfirmenn: almenning.

Til að halda áfram myndlíkingunni við fyrirtækisrekstur: ríkisstjórnin eru verkamenn, þingið er framkvæmdarstjórinn, og almenningur eru eigendur. Þeir eiga að sjálfsögðu að geta kallað eftir hluthafafundi hvenær sem þeim hentar til að skera úr um hvað sem þeim sýnist.

Almenningur á að fá að kjósa um áframhald viðræðna við Evrópusambandið. En þangað til slík þjóðaratkvæðagreiðsla hefur átt sér stað er ekki ásættanlegt að Gunnar Bragi vinni ekki þá vinnu sem Alþingi fól hans embætti að vinna.

Political Implications of Technology

We have become a culture of gadgeteers. We have become a society of shiny objects. We love our technology, despite its blemishes, its shortcomings, and its treachery, and we tend not to question it too much.

When we do, we question it on its relative technical merit. We say that the Samsung B 7 2000 is better than tha iThing 8 or that Windows RK PS .net pro advanced super is superior to whatever.

But whenever we make decisions about technology, all the way from the simplest choices about whether to have fixed width processor instructions or not all the way up to where we source our tantalum from and whether to buy products manufactured by slave labor, there are political implications.

We have willingly chosen to blind ourselves to those political implications to a very large degree. Or, even when we do acknowledge them we often write them off when convenience outweighs them.

And then we’re all shocked when the NSA happens to us. A lot of people have cried foul at the NSA and GCHQ and so on, saying they shouldn’t have been spying on everybody. Even Bruce Schneier, a person who is normally quite level-headed, has said that the NSA betrayed the American people.

Actually, you know what? They were doing their job. Sure, they were breaking a handful of laws, but let’s not for a minute pretend that the political class was unaware of that.

They knew. They might have chosen to ignore it, the same way as people who use iPhones chose not to think about all the slave labor required to build their phones.

Note that I’m not justifying the actions of the NSA, I’m just saying we should at no point in time have had any illusions that an organization that works entirely secretly is playing nice.

But it was not choices made by the NSA that made the world plyable to their ubiquitous surveillance. Technologists and consumers set the stage by making choices which were absolutely oblivious to the political implications. We left the door open, they just came in. Coming in may well have been illegal, but we sure as hell voided our insurance policy.

And this is true generally of technology. People sometimes say that technology is neutral. It isn’t. It is indifferent. It is amoral, and any morality derived from technology is contextual. It can be used for good or bad. Technology does not care.

Once the axle was invented, the Hittite empire was inevitable.

Transparency and secrecy

Yochai Benkler stated that the purpose of transparency is to expose the powerful to the scrutiny of the powerless, and that the purpose of privacy is to protect the powerless from abuse by the powerful.

Eben Moglen broke privacy down into three parts: anonymity, secrecy, and autonomy.

When we talk about secrecy, we tend to be talking about state secrets. If we accept the notion of state secrecy, then we are implying that states have some right to privacy. But that goes against Benkler’s definition, as states tend to exert vast power against all of their citizens, and frequently citizens of other countries too.

So let’s reframe that and then I’ll link it back up to technology.

The enlightenment’s demand can be distilled, politically, down to two statements: a demand for democracy, and a demand for enlightenment. Enlightenment is all about access to information, about having the requisite knowledge to make informed decisions. Democracy in turn is about having the ability to make decisions at all.

If we follow that logic, then transparency is a democratic prerequisite, and that if democracy can survive state secrecy, then it survives in a severely diminished state that might hardly be called democracy at all.

This leads me to believe that states do not have a right to secrecy. And insofar as they have any right to exist at all, they are charged with executing the democratic will of the public on the one hand, and informing the public of the results of their efforts on the other hand.

At this point somebody always shouts, “hey, what about national security?”

When people talk about national security, they mean one of two things: the security and continued existence of the state as an instutition, or the security and continued wellbeing of the people who are subject to the state.

This dichotomy is one of my favorite examples of doublespeak in existing political parlance, because it allows action to be taken against the public in the name of protecting them, only they aren’t.

Transparency for whom?

When we make technological choices, two of the decisions that are implicit are to which degree the technology protects the weak against abuse by the powerful, and to which degree the technology exposes the powerful to scrutiny by the weak.

The wheel, in that sense, is predominantly democratizing, even though it does also lead to the occasional empire. Similarly, the rifle, when contrasted to the nuclear bomb, seems highly democratizing. Nukes are a very undemocratic form of warfare.

The a lot of the important choices that have been made around the Internet over the last decades have posed a direct threat to “national security”, by which I mean the security of people, regardless of whether they are subject to a state or not. Some of that history is political, such as the American cryptographic export controls, while other parts of it are technical: your iPhone is not subject to your authority, in fact no phone is. The entire mobile phone system is a surveillance network. SSL is a severely broken protocol, in that it is almost impossible to implement correctly and almost impossible to use correctly.

This and many other poor choices has led us to a point where we are entirely transparent to certain states, but those states are entirely opaque to us.

In order to change that, we must do two things. First, we must start making much better technical decisions. Second, we must weild what little political power we, as a public, have left, to cause this model to flip.

This can be done through the means of what some have called “radical transparency” – the industrialization of the exposure of secrets. This helps. Just this morning I saw a reference to a US Embassy cable in a research paper on EU-Russian relations. This can also be done through the creation of political pressure through “traditional”, “legitimate” means.

I’ve been supporting the Pirate Parties for this reason, although they still suffer some level of political naïvity in some places. Their shortcomings do not outweigh their benfits, and they are worth supporting.

But the primary means I’m pushing right now are two: trying to raise awareness, always a good thing, and trying to improve the available technologies as much as possible, with the goal of, quite simply, pricing the NSA and the GCHQ off the market of ubiquitous surveillance.

Don’t Shoot the Messenger

I was interviewed in an article by Vanessa Baird in New Internationalist called Don’t shoot the messenger about the nature of whistleblowing and how to protect whistleblowers. It cites my back-of-envelope argument for how to fix privacy:

He has calculated that the total budget of the ‘Five Eyes’ – that is the communications snooping services of the US, Britain, Australia, Canada and New Zealand combined – is $120 billion a year. With that they can scoop up the data of 2.5 billion internet users, making the cost per person per day a mere 13 cents.

‘My five-year plan is to increase that cost to $10,000 per person per day. The services would have to be a lot more selective and do their job properly.’

How to do it? Encryption – the types that hackers have developed and which the NSA has still, as far as we know, not managed to crack. ‘I use encryption a lot,’ says McCarthy. ‘But we need to make it easier to use and available to everyone.’

This will help disclosers too, he says, because if everybody’s privacy is improved then so is that of whistleblowers. Naturally, their leaks need to be accurate, need to pass the ‘public interest’ test and not gratuitously violate personal privacy.

There is an error in the article though. It says that I am pushing the use of physics against blanket surveillance, but in fact I’m pushing both physics and economics. Because they go together. There’s absolutely nothing surprising about this approach if you’re reasonably tech savvy, but it’s interesting how uncommon it is to think about these kinds of strict limits outside the tech community.

Viðhorf Til ESB

Ég ræddi á Austurvelli um síðustu helgi um þing og ákvarðanarétt í gegnum myndlíkingu sem Willi Rothley bjó til fyrir mörgum árum. Mér fannst eiginlega rétt að reyna að skýra aðeins betur hvað mér finnst um Evrópusambandið, þótt ræðan sem slík fjalli um annað.

Í grunninn finnst mér einstaklingsfrelsið vera svo mikið lykilatriði að ég lít svo á að allt sem dregur úr einstaklingsfrelsi sé af hinu illa. Réttur hvers og eins til að taka ákvarðanir um þau mál sem varða hann sjálfan er lykilatriði.

Fyrir vikið hef ég verið mjög gagnrýninn á Evrópusambandið í mörg ár. Hugmyndin um að færa valdið lengra í burtu frá almenningi stingur svo rosalega í stúfa við hugmyndir um einstaklingsfrelsi.

Die Wurstmaschine

En þetta er samt ekki alveg svona einfalt. Fyrir þorra fólks á Íslandi skiptir það akkúrat engu andskotans máli í praxís hvort það sé ráðskast með hag þess úr steinhúsi á Austurvelli og gömlu fangelsi á Lækjargötu, eða úr glerturni á Schumanntorgi og steinsteypuklessu við Place de Luxembourg. Sjálfsákvörðunarrétturinn er jafn lítill í báðum tilfellum.

Nema hvað, eins og staðan er í dag, þá er hvort tveggja tilfellið. Stór hluti þeirra laga sem við lifum við hefja göngu sína sem tillögur frá Schumanntorgi, þar sem her af pólisíugreinendum skrifaði upp orðrétt hugmyndir sem fulltrúar ýmissa stórfyrirtækja lögðu til. Tillögunum er svo vísað yfir til Place de Luxembourg, þar sem tönglast er á þeim í einhverja mánuði meðan þúsundir lobbýista leggja til orðalagsbreytingar.

Þegar einhver kurlanna eru komin til grafar byrjar svo fjörið. Að næturlagi, einu sinni á mánuði, fer her af fólki í gegnum höllina við Place de Luxembourg og flytur fullt af stórum rauðum kössum, pakkfullum af allskyns skjölum, niður í lest sem stoppar í lestarstöð undir höllinni. Lestin flytur skjölin í aðra höll – sem við vinirnir kalla dauðastjörnuna – í Frakklandi. Önnur lest flytur svo nokkur þúsund starfsmenn þangað, en þegar þau koma þangað er búið að skilja rauðu kassana eftir fyrir utan réttar skrifstofur.

Þetta fyrirkomulag með rauðu kassana er sérstakt, og minnir mig helst á dabbawala fólkið í Mumbai, sem safnar saman milljónir nestisboxa á hverjum morgni úr heimahúsum fólks og skilar þeim á réttar skrifstofur. En hvað um það.

Í dauðastjörnunni sitja Darth Vader og sjö hundruð bestu vinir hans í hálfhring og ákveða hvort hugmyndin verði að veruleika eða ekki. Gangi það eftir fer skjalið aftur til Brussel frá Strassborg, þar sem það er tekið fyrir í enn einni höllinni. Í þeirri höll sitja ráðherrar allra aðildarríkjanna (þó ekki nema stundum) og veita svo sína blessun.

Þetta ferli er stórkostlega furðulegt. Þýski evrópuþingmaðurinn Willi Rothley lýsti þessu sem pylsuvél – die wurstmaschine. Hann sagði að pylsuvélin þyrfti alltaf að vera að framleiða eitthvað, alveg sama hvort það væri gagnlegt eða ekki.1

Stjórnklefi dauðastjörnunnar

Að eiga ferli

Þetta alltsaman kann að hljóma nokkuð ógeðslega, en svona verða lögin okkar til. Alþingi samþykkir auðvitað lög líka, sem einhverjir í ráðuneytunum hafa sett saman. Satt að segja er ferlið þar ekki beinlínis verra – bara öðruvísi. Líklega ekki jafn skrýtið, en samt, hafiði horft á þetta?

Helsti munurinn á þessum tveimur ferlum, sem bæði leiða af sér íslensk lög, er að í öðru þeirra taka þátt einstaklingar sem við kusum þangað. Í hinu taka þátt einstaklingar voru kosin þangað af 500 milljón manns sem eru ekki við, ásamt hópi einstaklinga sem enginn kaus þangað, heldur voru valin af forsætisráðherrum aðildarríkjanna og samþykkt af þinginu.

Niðurstöðu síðustu kosninga má kannski túlka sem merki um að kannski sé ágætt að íslenskir kjósendur fái ekkert að hafa puttana of mikið í þessu öllu. Þegar fólk fær að taka fullorðins ákvarðanir er voðalega erfitt að réttlæta það þegar það lætur gabba sig eins og smábörn.

Nema hvað það er einmitt málið: sé fólk hlynnt einstaklingsfrelsi hlýtur að felast í því frelsi til að vera fáviti. Lýðræði má vel vera samansafn af fávitum, en ég myndi samt velja það fram yfir stjórnkerfi þar sem almenningur fær ekki að hafa nein áhrif á ákvarðannir sem sig varða. Og nú er það einusinni þannig að alls ekki allir kjósendur á Íslandi eru fávitar. En allt of margir tóku það ferli að kjósa fólk á Alþingi sem sjálfsögðum hlut og gengu að mest glansandi gylliboðinu, þótt það hefði ekki tekið nema nokkrar mínútur með grunnskólastærðfræði að sjá að það gengi ekki upp.

En Íslendingar fá ekki að vera með puttana í Evrópsku pylsuvélinni. Við eigum ekki ferlið. Við eigum ekkert í ferlinu. Og því er Evrópa þögull harðstjóri okkar. Þær ákvarðannir sem Evrópusambandið tekur eru þess eðlis að við fáum ekki að vera upplýst um þær, við fáum heldur ekki einusinni að vera fávitar þar, við eigum bara að sitja og hlýða.

Viðskiptafrelsi með og án EES

Einfaldast væri auðvitað að sleppa þessu Evrópukjaftæði. Það þjónar hagsmunum einstaklinga best að minnka miðstýringu, og Evrópusambandið eykur það.

En aftur er þetta ekki alveg svona einfalt. Það eru nefnilega til fleiri tegundir af ákvarðannatöku en pólitísk. Ein sú tegund er hagræn: við tökum ákvarðannir í hvert skipti sem við leggjum krónur á borð. Ég hef annarsstaðar talað um peninga og atkvæði sem þau tvö formlegu kerfi sem við höfum til að miðla vilja.

Flest lönd í heiminum eru með einhverskonar reglur um hvað gerist þegar vörur eða þjónusta eru seld yfir landamæri. Oft er þetta skattlagt eða tollar og gjöld tekin. Lönd gera gjarnan með sér fríverslunarsamninga til að auka flæði sín á milli og draga úr kostnaði. Þetta er fullkomnlega eðlilegt ef maður gefur sér það að tollar og gjöld séu eðlileg, en það má líka gagnrýna það að landamæri séu notuð til að setja hendingslegar reglur um viðskipti. Það má líka gagnrýna tilvist landamæra.

Þetta var alltsaman gert í Evrópu eftir seinni heimstyrjöld. Gagnrýni á þjóðríki og þeirra tilhneygingu til að beita valdi bæði inn á við gagnvart alþýðunni og út á við gagnvart öðrum ríkjum, var uppistaðan í Ventotene manifestóinu sem Altiero Spinelli skrifaði árið 1944. Hann sagði þar að sambönd eins og þjóðabandalagið væru gagnslaus, því að “samkvæmt þeim skyldi hvert samfélag vera frjálst til að velja þá alræðisstjórn sem því hugnaðist best, eins og samsetning hvers þessarra einstöku ríkja væri ekki tilvistarspursmál fyrir öll hin evrópsku ríkin.”2

Niðurstaðan varð ekki alþjóðleg, heldur evrópsk, því þar lá áhugi Spinellis og Spaaks3 og annarra. Úr varð sá skilningur að ríki sem væru bundin efnahagslegum og pólitískum böndum væru síður líkleg til að heyja stríð hvort við annað. Ísland ákvað að taka þátt í þessu apparati fyrir tilstilli Jóns Baldvins Hannibalsonar og ýmissa annarra í byrjun tíunda áratugsins, en þó ekki nema að takmörkuðu mæli – í stað þess að ganga í Evrópubandalagið sem var og hét, þá gerðist Ísland aðili að EES.

Frá frjálslyndu sjónarmiði verður þetta skref skilið þannig að fólk var til í að fórna smávegis af sjálfstæði þjóðríkisins fyrir aukið viðskiptafrelsi.

Í dag er viðskiptafrelsi Íslands við Evrópu uppistaðan í tilvist hagkerfisins. Hér um bil öll lönd eru farin úr EFTA, og þótt það ríki samningar milli EFTA og Evrópusambandsins duga þeir skammt. Ég er á því að EFTA sé einn besti fríverslunarsamningur sem hefur verið gerður: hann er einfaldur, öflugur, og öll ferli eru skýr. En einmitt vegna þess hve einfaldur hann er hentar hann illa þeim löndum eins og Bretlandi og Þýskalandi, sem hafa mjög víðfem og flókin hagkerfi – það er auðvelt að skilja hvers vegna þeir vildu úr honum og í sterkara samband.

Það er frekar augljóst að án EES samningsins færi hagkerfi Íslands aftur til ársins 1960 á augabragði – það væri eins og hvorki EES né EFTA hefði átt sér stað. Auðvitað yrði þetta ekki þannig að fólk færi aftur í torfkofana. Allir þeir innviðir sem hafa byggst upp síðan að Nýsköpunarstjórnin var við völd myndu halda áfram að vera til, og lífsgæðin há eftir því. En verð á erlendum vörum myndi líklegast hækka töluvert, og möguleikar Íslands á útflutningi á vörum til Evrópu myndi minnka. Helsta ástæðan fyrir því væri að Ísland myndi tapa því sem kallað er “most favored nation” stöðu gagnvart Evrópusambandinu.4

Einhverjir hafa bent á möguleikanna á að skipta út EES samningnum fyrir aðra viðskiptasamninga. Páll Vilhjálmsson skrifaði í gær að fríverslun utan ESB væri betri kostur en innganga í sambandið, á þeim rökum að ESB skeytir lítið um hið sértæka og einbeitir sér að almennum fríverslunarsamningum. Um þetta er tvennt að segja: annars vegar þurfti Össur Skarphéðinsson að beita sínu ráðuneyti verulega vel og lengi til að ná fríverslunarsamningnum við Kína, og ólíklegt að Gunnar Bragi eða nokkur eftirmanna hans muni geta landað nógu miklum samningum nógu hratt til að bæta fyrir tap á EES samningnum. Hins vegar er þetta bara einfaldlega ekki rétt. Evrópusambandið er með í dag fjöldan allan af sértækum viðskiptasamningum við hin ýmsu lönd, þótt eiginlegir fríverslunarsamningar séu fáir. Til að mynda eru sérákvæði í fríverslunarsamningi ESB við Perú og Kolombíu um álagningu á mosa. Já. Mosa. 10% kaupverðs, takk fyrir – væntanlega til að vernda mosaiðnaðinn á Eistlandi.

Mosaframleiðsla til mórgerðar

Hvað er þá í boði?

Það er eiginlega bara þannig að viðskiptafrelsi við önnur lönd skiptir meira máli en hér um bil allt annað fyrir nútíma þjóðríki. Þau eru fá löndin sem eru algjörlega einangruð frá milliríkjaviðskiptum, og þau eru ekki beinlínis þekkt fyrir að standa sig vel í alþjóðlegum samanburði. Norður Kóreiskar vefnaðar- og glervörur eru ekki óþekktar á vesturlöndum, en þær eru heldur ekki beinlínis þekktar.

Þetta er einfalt: Ísland getur ekki farið út úr EES án þess að hagkerfinu okkar sé tortímt. Ef einhver í valdastöðu myndi leggja slíkt til væri sá hinn sami að sýna á sér stórkostlegt ábyrgðarleysi. Kannski verður það einhverntíman mögulegt, en ekki á næstu áratugum eins og staðan er í dag.

Á sama tíma vofir Evrópusambandið enn yfir okkur – þögulli harðstjórinn. Við höfum ekkert um það að segja hvað gerist þar, og því hvað gerist fyrir okkur.

Ég sé samtals þrjá möguleika sem eru misraunhæfir:

  1. Ganga út úr EES: Útilokað af efnahagslegum ástæðum.
  2. Halda stöðunni óbreyttri: Óæskilegt vegna skerðingar á sjálfsákvörðunarrétti.
  3. Ganga inn í ESB.

Ha, hvað sagðirðu?

Ekki misskilja mig. Ég er ekki að segja að ég vilji ganga í Evrópusambandið. Ég er ekki viss. Mig langar að vita meira og skilja betur á hvaða hátt það skaðar okkur að ganga inn, en ég er á því í dag að það viti það enginn. Öll umræðan um Evrópusambandið einkennist af nær algjöru þekkingarleysi. Þeir sem tala gegn Evrópusambandinu vita oftast ekki rassgat um það, og þeir sem tala fyrir því eru flestir með svo mikinn geðveikisglampa í augunum að það er ekki hægt að gera ráð fyrir því að þau séu að halda öllum staðreyndunum til haga. Rósarauðu gleraugun eru stundum blóðrauð. Allir hálfblindir.

Greiningin mín á stöðunni er að það skaðar okkur að halda stöðunni óbreyttri og það skaðar okkur meira að víkja undan valdi Evrópusambandsins eins og staðan er í dag.

Hvort þetta sé eitthvað sem ákvarðar hvort við viljum ganga inn eða ekki snýst fyrst og fremst um hvernig við metum hagsmunina. Það getur vel verið að við lítum svo á, eftir að samningsdrög hafa verið gerð, að skaðinn sem við myndum verða fyrir með inngöngu sé meiri en skaðinn sem við verðum fyrir með óbreyttu ástandi.

Það sem hlýst upp úr því að ganga í gegnum viðræðuferlið er að við fáum að vita hvað innganga táknar. Ef við gæfum þessu stig gæti maður sagt að það að ganga út úr EES sé -1000, það að vera áfram í EES er -10, og það að ganga í ESB er einhver óþekkt stærð, x. Ef x < -10, þá ættum við ekki að ganga inn. Ef x > -10, þá ættum við að ganga inn. Ef x > 0, þá væri beinlínis ábati af inngöngu. Ef x = -10 þá erum við í áhugaverðri pattstöðu.

Hver velji sér svo sín gildi. Það er hlutverk þeirra sem sjá um að semja að finna út gildið á x.

  1. “Die Wurstmaschine muss ständig immer irgendetwas produzieren. Ob das sinnvoll ist oder nicht spielt doch überhaupt keine Rolle.”

  2. “Assurdo è risultato il principio del non intervento, secondo il quale ogni popolo dovrebbe essere lasciato libero di darsi il governo dispotico che meglio crede, quasi che la costituzione interna di ogni singolo stato non costituisse un interesse vitale per tutti gli altri paesi europei.”

  3. Reyndar var Poul Henri Spaak einnig nátengdur stofnun Sameinuðu Þjóðanna. Frekar mikill sveimhugi, sá.

  4. Einhverjir hafa raunar fært rök fyrir því að evrópska fjórfrelsið glatist ekki við útgöngu úr ESB eða EES vegna skorts á niðurfellingarmöguleika í samningunum, en ég hef ekki verið sannfærður um að það sé tilfellið, hvorki löglega né í raun ef það myndi eiga sér stað, að hluta til vegna óljósrar stöðu Grænlands.

Furðufræði Ragnars Árnasonar

Mér finnst alltaf pínlegt þegar fólk er á launum hjá ríkinu við að tala gegn tilvist þess hluta ríkisins sem hentar sér ekki. Ragnar Árnason, hagfræðingur, er einn þessara. Hann starfar hjá Háskóla Íslands, en jafnframt sem efnahagsráðgjafi fjármálaráðherra. Þannig mætti segja að ríkið greiði fyrir tilvist hans, að svo stöddu. En nóg um hræsnina. Skoðum heldur þær reiknikúnstir sem hann byggir sína ómanneskjulega afstöðu á.

Í grein sinni í Hjálmari (bls 22) gefur Ragnar sér að framboðið á heilbrigðisþjónustu sé afskaplega tregbreytileg (inelastic), en að eftirspurnin eftir heilbrigðisþjónustu sé mjög breytileg og háð verði. Leggur hann þá til að allratapið (deadweight loss) sé mikið vegna þessa. Allratap er það þegar bæði seljendur og kaupendur tapa vegna þess að einhver eiginlegur óefnahagur (specific diseconomy, svo maður noti hugtak frá Illich) er til staðar – algengasta dæmið er þegar einhver er með einokunarstöðu, eins og rétt er að ríkið hefur á Íslandi gagnvart heilbrigðisþjónustu (en einnig áfengis- og tóbakssölu, lagasetningu og fleira…). Einokunarstaðan veldur því að söluaðilinn getur verið ósveigjanlegur með verð svo framarlega sem það er einhver tregbreytileiki. Þetta veldur því að færri hafa getu til að kaupa en vilja.

Afgangurinn af röksemdafærslu hans gengur út frá því annars vegar að allratapið sé svo mikið að það sé verulegur skaði af fyrir samfélagið, og hins vegar að hægt sé að komast hjá þessu allratapi ef farið verður út í algjöra einkavæðingu heilbrigðiskerfisins.

Brjótum þetta niður ögn betur svo það fari ekki á milli mála hvað er verið að tala um. Hann fullyrðir að:

  • Framboð á heilbrigðisþjónustu (á Íslandi) sé tregbreytileg
  • Eftirspurnin eftir heilbrigðisþjónustu sé mjög breytileg

Og ályktar að:

  • Allratapið sé mikið, það er, að þetta er svo óhagkvæmt kerfi að allir tapi á tilvist þess
  • Einkavæðing myndi leiða af sér minna allratap

Þessar forsendur og ályktanir verða að teljast afskaplega hæpnar. Hér er Austurríska hagfræðin ráðandi, peningahyggjan. En svona nú til að hafa þetta sanngjarnt ætla ég ekki að benda of mikið á það að tilgangur heilbrigðistryggingakerfis sé ekki að vera hagfræðilega skilvirkt, heldur sé það að tryggja öllum einstaklingum aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Þessi trygging er álitin gagnleg samfélaginu sem og einstaklingunum sem þar búa, vegna þess að þannig hámörkum við bæði vinnufærni einstaklinga og lífsgæði þeirra, sem skilar sér svo margfalt til baka á öllum sviðum samfélagsins. En það væri afskaplega illa gert að núa peningahyggjumanni sem Ragnari um nasir með slíkar staðreyndir. Einblínum frekar á pínlegu mistökin sem hann gerir út frá peningahyggjuforsendum!

Hæpnar forsendur

Með því að gera framboðsfallið að “láréttri bugðu” er Ragnar að halda því fram að framboðið sé fasti vegna þess að það er alltaf til meira framboð – þ.e., að framboðið sé algjörlega óbreytileg, eða að minnsta kosti mjög tregbreytileg. En raunin er önnur. Framboðið er fall af fjölda starfsmanna heilbrigðiskerfisins, þeirra leguplássa sem eru til staðar þar, og þeirra tækja sem eru í boði. Þannig er raunar ýmislegt til í því að segja að það sé allratap af rekstri heilbrigðiskerfisins, enda erfitt að reka slíkt kerfi á sem allra hagkvæmastan hátt — ef einblínt er á peninga. Ef allir læknar vinna hjá ríkinu, ríkið er ekki tilbúið til að borga nema ákveðnar lágar upphæðir, þá verða margir læknar síður en svo sáttir og flytja til Svíþjóðar. Úr verður skortur á læknum. Þeir sem eftir verða þurfa að vinna meiri yfirvinnu, sem er dýrari. Þeir verða líka þreyttari, enda ofhlaðnir vinnu. Það dregur svo úr hagkvæmni starfseminnar. Þarna eru því margir þættir sem spila saman. Þannig að framboðsfallið gengur tiltölulega hægt upp á við, upp að ákveðnum punkti, þar sem það rýkur svo tiltölulega hratt út í hið óendanlega. Uppgangshraði fallsins stýrist af því hversu auðvelt er að lokka fólk aftur heim frá Svíþjóð.

Gerir Ragnar svo ráð fyrir því að punkturinn x* sé vinstra megin við x á grafi sínu (sjá fyrir neðan). Ef þessi fullyrðing stenst þá er allratapið eitthvað, en það er ekki víst að fullyrðingin standist. Það er einhversstaðar hámark á því hversu mikila heilbrigðisþjónustu samfélag af ákveðinni stærð getur þarfnast undir eðlilegum kringumstæðum. Það eru til að mynda ekki nema krabbameinssjúkir sem eru í krabbameinsmeðferð, og sömuleiðis undirgangast afskaplega fáir skurðaðgerðir sem ekki hafa tilefni til. Þannig verður eftirspurnarfallið ekki endilega bein lína, heldur bein að einhverjum punkti, og svo snarpt niðurávið þar eftir. Sniðugur hönnuður heilbrigðiskerfis myndi einmitt reyna að hagræða því með það fyrir augum að láta x = x*, með því að tryggja að framboðið skeri eftirspurnarfallið á sem heppilegustum punkti. Það er hægt að mæla hvort það hafi tekist, en við komum að því á eftir.

Stóra vandamálið við grein Ragnars er að hann snýr dæminu á hvolf. Þetta er algengt vandamál hjá hagfræðingum, enda verður að segjast að af öllum þeim greinum sem kenndar eru við HÍ á hagfræðin mest skylt við guðfræði hvað varðar vísindalegan grundvöll. Það verður nefnilega að taka með í reikninginn að ólíkt almennri einokun, þar sem einokunin fer fram á söluhliðinni, þá er heilbrigðistryggingakerfi einokun á kauphliðinni. Það er að segja að allir í samfélaginu taka sig saman um að vera sem einn kaupandi. Þetta breytir reglunum svolítið, því þetta setur seljendum þjónustunnar – þ.e. læknum og öðru heilbrigðisstarfsfólki – svolítið þrengri skorður. Þetta veldur því að rekstraraðili heilbrigðiskerfisins – þ.e. ríkið – ákveður hversu mikið læknar, hjúkrunarfræðingar og annað starfsfólk heilbrigðiskerfisins fá borgað, og ráða þau því hvernig framboðsfallið lítur út, upp að því marki þar sem starfsfólkið flýr til Svíþjóðar.

Í stuttu máli: Alveg sama hversu lágt verðið er, þá er ákveðinn tímapunktur þar sem eftirspurnin eftir heilbrigðisþjónustu eykst ekki, og alveg sama hversu hátt verðið er, er ákveðinn tímapunktur þar sem framboðið á heilbrigðisþjónustu eykst afskaplega hægt ef þá nokkuð. Þegar þetta tvennt er tekið inn í, þá hrynur öll röksemdafærsla Ragnars.



Nú er mæling á skilvirkni heilbrigðiskerfa ekki algjörlega óþekkt fyrirbæri. Ísland er aðili að OECD, sem gerir reglulegar úttektir á þessum efnum, og sömuleiðis hefur Eurostat ágætis tölfræði. OECD tölfræðin er þó gagnlegri, því innan OECD eru bæði lönd með opinberar heilbrigðistryggingar í ríkisreknu heilbrigðiskerfi (t.a.m. Ísland, Danmörk og Bretland) og lönd sem eru með takmarkaðar opinberar heilbrigðistryggingar og einkavætt heilbrigðiskerfi (Bandaríkin). Sé litið á kostnað hinna ýmsu heilbrigðiskerfa sést að það er verulegur munur á því hver sé meðalkostnaður á einstakling (PPP-jafnað). Tyrkland er lægst innan OECD með um $800, en Bandaríkin hæst með tæplega tífallt meira. En þetta segir okkur ekkert um skilvirknina. Til að meta skilvirknina þarf einhverskonar mælikvarða á árangur. Við getum ekki horft á hagkerfið og reiknað hvort það sé Pareto-skilvirkt, því miður. Þannig að við notum einhvern annan mælikvarða. Það sem OECD notar í skýrslu hagfræðideildar stofnunarinnar, “Health Care Systems: Getting More Value For Money”, er samhengið milli lífslíkna við fæðingu og reiknaðs meðalkostnaðar á einstakling á ári. Skemmst er frá því að segja að lönd með sterk opinber heilbrigðistryggingarkerfi koma áberandi best út.


Einhverjir myndu segja að þetta sé ekki endilega skilvirkni, og kannski er það rétt. Auðvitað eru ansi margir þættir sem spila inn í. En það sem skiptir máli er að hrein fræðileg úttekt út frá hæpnum forsendum hlýtur að þurfa að sæta endurskoðun sé henni beinlínis hnekkt á grundvelli raunveruleikans. Hagfræðinni er ekki alltaf mikið gefið fyrir raunveruleikann, en ef verið er að tala á hvaða hátt sem er um framtíð heilbrigðistrygginga á Íslandi – eins og ætla má að sé verið að gera – þá er algjör forsenda að raunveruleikinn sé tekinn með í reikninginn.

Skilvirkt samfélag?

Í stuttu máli er þessi grein Ragnars er óttalegt sorp. Hún er ekki háskólaprófessor sæmandi, hvað þá efnahagsráðgjafa ríkisstjórnarinnar. Það er líka áhugavert að hann vísar til velferðarsetningar Arrow og Hahn, en lætur sig að engu skipta afganginn af félagslegu valkenningu Arrows, sem snýr að því hvernig fólk í samfélagi metur möguleikanna sem það stendur frammi fyrir. Það er nefnilega svo að auðvelt er að gera sér í hugarlund velferðarfall sem er Pareto-skilvirkt hvað varðar félagslegt val, en er ekki skilvirkt út frá peningalegum gildum. Það er að segja: að fólk kjósi sér stundum hreinlega að eyða aðeins meiri peningum, þótt þau viti að það sé ekki endilega hagkvæmasta lausnin, ef það veldur því að önnur gildi sem eru metin hærri séu betur dekkuð. Mér finnst gott að geta farið til læknis þegar ég er veikur. Mér finnst mjög gott að þurfa ekki að hafa áhyggjur af því hvort ég hafi efni á því áður en ég fer. Þetta eru félagsleg gildi sem skipta máli.

Það er kannski réttast að ég taki fram að sem mutualískur anarkisti er ég ekki hrifinn af ríkisrekstri, en kapitalískur gróðahyggjurekstur er mér enn síður að skapi. Það eru til önnur og betri samvinnulíkön sem væri hægt að nota, en þau eru ekki til umræðu hér. Ég nefni þetta aðallega til að benda á að mér finnst það góð venja að taka staðreyndir með í reikninginn, óháð pólitískri afstöðu. Auðvitað ættu fræðimenn að temja sér sambærileg vinnubrögð.

The Future of Democracy

I recently held a talk about the future of democracy (as I see it) at the Center for Internet and Society in Bangalore, as my last stop during a month in India. It was a good group, lots of good questions, and hopefully not entirely useless answers.

Many thanks to the good people at CIS, TacticalTech and HasGeek for putting the event together!

Cuckoo Clock

Don’t be so gloomy. After all it’s not that awful. You know what the fellow said – in Italy, for thirty years under the Borgias, they had warfare, terror, murder and bloodshed, but they produced Michelangelo, Leonardo da Vinci and the Renaissance. In Switzerland, they had brotherly love, they had five hundred years of democracy and peace – and what did that produce? The cuckoo clock. So long Holly.

Saving and Exporting

Many programs with save functionality go out of their way to make a distinction between “Save” and “Export”. The main reasoning for separating them is that “export” saves to file formats that do not support the full range of the application’s internal data structure, meaning that if I save to a file format available under the “export” option, reopening the file will not give me all the same data as I had previously.

An example of this is in image manipulation programs such as The GIMP and Photoshop, where “save” gives you XCF’s or PSD’s, which contain full RGBA/CMYKA/Raw/etc color coded images with full layer information, masks, filters, paths, etc, etc., whereas exporting to JPEG means flattening the layers, reducing to RGB, and losing a lot of the layout detail.

The issue is that most people who are using these programs fall into broadly two categories:

A) Those who don’t know much about image manipulation and just want to do rudimentary editing on photos and such, like cropping, resizing, color correction, and so on, and get a fixed JPEG or PNG output.

B) Those who do know a lot about image manipulation, want the full range of features, and know the difference between different file formats.

There is an intermediary group there who are transitioning from A to B. The question is, how to best cater to the needs of these three groups?

Group “A” would be happiest with everything under the “save” function, with the saving file format of files being opened for editing set to whatever the file was that was opened. These users will want some guidance on appropriate file formats for new images - for instance, not having a default option, but having XCF/PSD at the top of the list, and JPEG, PNG and such labeled below as being “Web safe” or something like that.

Group “B” is presumably nuanced enough to be able to use a single “save” dialog correctly, even in the face of added complexity from there being a couple of different outcome motifs.

The intermediate group will learn fastest if there is some kind of information provided on the difference. This information is not in any way conveyed by there being two save buttons, one called “Save” and the other called “Export”. Specifically: people who do not understand internal data structures of applications are not likely to understand why this distinction is being made, will not care, and are likely to be frustrated by this (to them) vacuous distinction.

However… simply alerting people to the fact that there will be data loss on certain file formats in the save box in a subtle way is way more likely to work for unexperienced users. For instance, a little status line at the bottom of the save box could change depending on which format you select, and say:

XCF selected -> “Supports every feature. Not usable on the web.”

JPG selected -> “Supports RGB. Does not support layers, paths, filters, alpha. Usable on the web.”

PNG selected -> “Supports RGBA, layers… Usable on the web.”

You get the idea. Be informative and explicit, but not cluttery, and don’t assume that datastructure level distinctions are meaningful to the user.